Uit het emotionele corset gebroken

 ‘Het jaar 1989 is voor mij een sleuteljaar in de manier waarop we met onze emoties omgaan. Dat was het jaar dat de Berlijnse muur is gevallen. Natuurlijk was er daarvoor ook plaats voor emoties. Maar met de val van de muur leek het of ook onze remmingen wegvielen om onze emoties in het publiek te uiten. Een emotionele dam werd toen gebroken. Toen de muur viel was ik als correspondent in Berlijn en ik stond daar tussen een emotionele huilende massa. Later hoorde ik dat ook mensen thuis huilend voor de buis hebben gekeken naar die beelden. Toen wist ik: hier is een nieuw tijdperk begonnen. Plots moesten we niet meer bang zijn van de vijand. Dat veroorzaakte een emotionele uitbarsting. Het was het begin van het emo-tijdperk.

 Welke rol speelde de tv in die beleving van emoties?

Tv is in staat om emoties versterkt over te brengen. De camera registreert alles in close-up en voegt daar nog  speciale effecten aan toe. Daardoor worden emoties uitvergroot en gaan we er als publiek ook heviger op reageren. 1989 was ook het jaar waarin de grote commerciële tv zenders werden opgericht zoals RTL en TV10 in Nederland. In Vlaanderen werd VTM rond die tijd opgericht. Die zenders ontdekten al snel dat er bij het publiek een grote behoefte is aan emoties in programma’s. Met z’n allen keken we enthousiast naar ‘All you need in love’. Verliefde kandidaten stapten af op hun droommeisje. En uit elkaar gegroeide koppels werden weer samen gebracht. Thuis huilden en lachten we mee met de kandidaten.

 De tv heeft dus een grote invloed op hoe we omgaan met onze emoties.

De tv promoot de idee dat iedereen recht heeft op emoties en dat je die emoties ook spontaan moet uiten.  We vragen aan sportmensen na een wedstrijd niets over hun prestatie, maar we willen weten wat ze voelen. Altijd moet je eerlijk vertellen wat er in je omgaat. ‘Ga meer eens flink huilen hoor, want je bent mishandeld geweest door je vader’, hoor je ze bijna zeggen in de studio. Als je niet op tv bent geweest met je gevoelens, tel je niet meer mee. Voor vele mensen is het moment dat ze op tv zijn geweest, de belangrijkste gebeurtenis in hun leven.   

Is de tv dan de oorzaak van de emo-cultuur?

Natuurlijk niet. Er is bij de mensen een grote behoefte aan emo-tv. We willen blijkbaar leed, en verdriet zien.  Tv makers hebben gezien dat het verkoopt en ze zijn natuurlijk op die markt gesprongen. Daardoor hebben ze het proces versterkt, maar ze hebben het natuurlijk niet uitgevonden.

 Ondertussen worden we bedolven we onder die emo-programma’s. Denk maar aan Big Brother, Jambers, Goedele,… Vanwaar die enorme fascinatie voor emoties?

Ik denk dat dat een normale evolutie is. De emotionele mens was het laatste stukje in ons dat nog geëmancipeerd moest worden. Op politiek gebied mogen we gaan stemmen. Op economisch vlak hebben we allemaal ons eigen huis en onze wagen. Sociaal gezien hebben we inspraak gekregen op het werk. Maar emotioneel moesten we ons nog altijd beheersen.

 Het uiten van positieve gevoelens doen we toch al veel langer?

In de jaren ’60 mochten we inderdaad voluit lucht geven aan onze gevoelens van lust,genot en geluk. We luisterden naar de Beatles, we storten geld voor het goede doel en we riepen uit hoe fantastisch het leven toch was. Maar als mens hebben we veel meer negatieve emoties in ons: woede, angst, jaloezie, frustratie, rouw. Die emoties mocht je nooit zomaar in het openbaar uiten. We moesten ons beheersen. Anders waren we zwakkelingen. Daar is nu duidelijk een ommekeer in gekomen: je moet je emoties tonen of je bent niet meer geloofwaardig. 

 Bij schilders en schrijvers accepteren we wel al jarenlang dat ze hun diepste zieleroerselen blootleggen.

Kunstenaars mochten vrijuit schrijven over hun ongelukkige jeugd en hun relatieproblemen. Jan Cremer en Jan Wolkers vertelden eerlijk over hun seksleven en de relatie met hun ouders. En ook vele anderen deden in hun romans een boekje open over hun moeilijke verleden. Al snel dachten veel onbekende mensen: waarom mag die man dat allemaal komen vertellen en ik niet? Steeds meer ontstond er een drang van: ik wil ook enkele minuten op tv komen en vertellen wat er in me omgaat. Dat is het logische gevolg van democratisering.

 In allerlei talkshows en human interest programma’s biecht jan met de pet op dat hij mishandeld is of praat over incest. Hoe komt het dat  iedereen zich slachtoffer voelt?

Het lijkt me of al onze woede en verdriet in het afgelopen decennium als een enorme sneeuwbal op ons is afgerold. Na de Tweede Wereldoorlog zagen hoe de  joden zich slachtoffer voelden, vele soldaten kwamen met trauma’s terug uit de Vietnam-oorlog. En bij steeds meer mensen kwam het gevoel op: ik ben ook een slachtoffer. En zo zien we nu ontzettend veel groepen die allemaal beweren het slachtoffer van iets. Discriminatie, slavernij, mishandeling, noem maar op. 

 Volgens jou is er een verband tussen de emo-cultuur en het individualisme van onze tijd. Leg eens uit.

Steeds meer mensen voelen zich eenzaam. Vroeger werden onze emoties gekanaliseerd en geremd door de organisaties waartoe behoorden. De kerk, de politieke partijen en ons verenigingsleven bepaalde hoe we dachten en ons voelden. Ondertussen zijn die sociale verbanden weggevallen. We zijn vrij om te doen wat we willen. Maar die vrijheid heeft vaak plaats geruimd voor verlatenheid. We wonen in een anonieme voorstad en kennen onze buren niet. ’s Avonds zitten we vaak alleen voor de tv. Door nu massaal onze emoties te uiten hebben we het gevoel dat we onze eenzaamheid kunnen opheffen.  

Je zou bijna kunnen spreken van moderne rituelen.

Inderdaad. Met honderdduizenden rouwden bij de begrafenis van Diana en Boudewijn en we huilden ons kapot. In Nederland waren we massaal boos toen Tjoelker werd gedood. We volgden met argusogen de gevolgen van de Bijlmermeer-ramp op het scherm. Met tranen in de ogen kijken we naar Titanic of naar een optreden van Marco Borsato. En in Vlaanderen kwamen 300.000 mensen op straat tijdens een witte mars om collectief hun verdriet en hun woede te tonen. Op die manier krijgen we het gevoel dat we er niet alleen voor staan. We voelen ons verbonden in ons collectief verdriet. 

Maar is dat geen illusie?

Natuurlijk. Intimiteit en zelfonthulling kunnen alleen maar geleidelijk gebeuren op basis van vertrouwen met de ander. Erkenning krijg je van je partner, je vrienden of je omgeving. Daarin ligt je eigenlijke geluk. 

Wordt het op den duur geen ziekelijke drang om je emoties zo te uiten?

Als ik naar de reacties van het publiek ziek, denk ik soms dat we in een manisch depressieve samenleving leven. Het ene moment zitten we gelukkig te kijken naar het huwelijk van Maxima en Alexander. Heel Nederland huilde toen ze zagen hoe Maxima tranen wegpinkte bij de tangomuziek. De week daarop reageerde diezelfde mensen woedend toen ze hoorden dat Pim Fortuyn uit zijn partij werd gezet. We gaan van de ene extreme emotie over in de andere, zonder dat we nog een evenwicht kunnen vinden in ons gevoelsleven.

 Is de emotionaliteit een nieuw keurslijf geworden?

Het is natuurlijk beter om je gevoelens te uiten en erover te praten dan ze op te kroppen en je ervoer te schamen. Dat weet iedere psychiater. Maar tegenwoordig moet je op het juiste moment de juiste emoties tonen. Het is je plicht geworden om in het openbaar te huilen bij moeilijke momenten. Anders ben je een koele kikker. Als je je emoties niet in het openbaar toont, ben je niet meer geloofwaardig. Wat aanvankelijk een bevrijding en een mode was, is nu een dwang geworden. 

Ook politici tonen makkelijk hun emoties. Worden de emoties niet een manier om het publiek te manipuleren?

Het gevaar bestaat dat je emoties gaat gebruiken als toneelspel. Vooral Clinton was een meester in het omgaan met emoties. Er zijn legendarische tv-beelden van Clinton op een begrafenis. Het ene moment was hij aan het lachen. En toen hij besefte dat er een camera op hem gericht stond, begon hij te huilen. Ook Beatrix pinkte enkele tranen weg toen ze de Bijlmermeer bezocht. Het hoort er tegenwoordig bij.  

Gaat het de verkeerde kant uit?

Tegenwoordig is er geen rem meer op de emoties. Alle emoties mogen. Je mag dus ook vrijuit zeggen de vreemdelingen niet deugen of dat de doodstraf weer moet ingevoerd worden. We nemen onze gevoelens als maatstaf: iets is zo omdat ik dat zo voel. En verder hoef je dan geen verdere argumenten meer te geven. Je hoeft geen rekening meer te houden met het geluk van anderen en je hoeft niet meer kritisch te zijn voor jezelf. En dat is natuurlijk niet positief.  

Hoe zie je de emotiecultuur verder evolueren?

Elf semptember zie ik als een mogelijk keerpunt. We hebben een periode van twaalf jaar achter de rug die begon met de val van de Berlijnse muur en eindigde met de val van de Twin Towers. Het was een periode van vrijheid, welvaart, verveling en emotionele uitbarstingen. Na de ineenstorting van de Twin Towers hebben de mensen meer angst. De drang om  hun hele emotionele leven op straat te gooien zal verminderen. Hun blik is nu al meer gericht op de maatschappij en de collectieve veiligheid. En minder op het pure individuele welzijn. Tegelijkertijd zie ik een verharding in onze maatschappij: de roep om met harde hand te reageren op terrorisme of criminelen wordt almaar luider.

 Hoe gaan we dan best om met onze emoties in het dagelijkse leven?

In de mediamaatschappij wordt het nu voorgesteld of je overal zomaar je gevoelens de vrije loop kan laten gaan. Maar ik denk toch niet dat het raadzaam is je zomaar onbeperkt bloot te geven in het dagelijkse leven. Ik geloof niet dat het idee van de emotionele mens altijd positief is. We leven uiteindelijk in een harde maatschappij. En op je werk is het nog altijd het beste om je emoties te controleren. We moeten leren om op een evenwichtige manier met onze gevoelens om te gaan. Zonder zelf te hard of te zacht te worden.