Publieke tranen - De drijfveren van de emotiecultuur

Er lijkt geen ontkomen meer aan. Op de rand van de volgende eeuw is de mens een mediamens geworden. we worden permanent omringd, zo niet overstroomd door audiovisuele indrukken van buitenaf, over heden en verleden, die met een druk op de kop hoorbaar en zichtbaar kunnen worden. Wat betekent deze visualisering van de wereld voor ons bewustzijn en voor de maatschappij waarin we leven.

De échte fans reden naar Almere en vergaapten zich aan een meterslange schutting. En wie zich stiekem geneerde voor zijn interesse, keek veilig thuis naar de afvalrace om een kwart miljoen. Wat zegt de populariteit van het programma Big Brother over onze maatschappij en over onszelf? In de laatste decennia is de geborgenheid weggevallen. Bureaucratisering en disciplinering zijn toegenomen; burgers voelen zich verlaten door de overheid, en worden op zichzelf teruggeworpen. Dit heeft geleid tot een wanhopige zoektocht naar de zin van het bestaan, naar nieuwe grenzen, naar nieuwe kicks en uitdagingen.

Er lijkt geen ontkomen meer aan. Op de rand van de volgende eeuw is de mens een mediamens geworden. we worden permanent omringd, zo niet overstroomd door audiovisuele indrukken van buitenaf, over heden en verleden, die met een druk op de kop hoorbaar en zichtbaar kunnen worden. Wat betekent deze visualisering van de wereld voor ons bewustzijn en voor de maatschappij waarin we leven.

Concerning the truth, people have very few demands, the Dutch professor of sociology A.N.J. den Hollander remarked in 1976. He drew this conclusion after studying the journalism of the ‘muckrakers’ in ‘the Gilded Age’ of the United States, one century ago. It may be an old saying, he said, that things are not what they appear. But is it true? A lot of things are just what they seem to be. A lot of other things are open for interpretation, and some things are replaceable by a pseudo-reality.
Under the title ‘Changing Reality. Power, Media and (Inter)National Behaviour’, I organised an international conference in 1991 about the difficult relations between politics and the media, and vice versa. The reason was obvious: as Machiavelli has shown, as communism has shown, as the Gulf War has shown, the problems of the media are not in the last place a problem of power, a well perceived phenomenon in especially The Netherlands.
At the conference various people spoke and discussed these ‘media matters’: Frits Bolkestein, Elie Kedourie, Ryszard Kapúscínski, Stanislav Andreski, Marc Chavannes, Steven Mosher and Karel van Wolferen.
’Changing Reality’ is the booklet with the proceedings of this conference.

Van September 1989 tot zomer 1990 was ik correspondent in Oost-Duitsland en versloeg daar voor NRC Handelsblad de leegloop van de DDR, de val van de Muur en aansluitend de ‘drang naar Duitsland’ die eindigde in de hereniging van de twee Duitslanden in 1990. Het boek is een interpreterende kroniek van de gebeurtenissen, geschreven op basis van mijn ooggetuigeverslagen aldaar.

In de herfst van 1923 sloeg een golf van emoties door Nederland. Aanleiding: het besluit van het confessionele kabinet-Ruys de Beerenbrouck om de oorlogsvloot drastisch uit te breiden. De woorden ‘oorlog’, en ‘vrede’, en ‘bewapening’ lagen plosteling op ieders lippen. De afschuw van de regeringsplannen overheerste. Zeer massale protestdemonstraties volgden,  de grootste telde bijna 80.000 deelnemers.

Petitionnementsacties leverden het unieke aantal van ruim 1,2 miljoen handtekeningen op ‘Tegen de Vlootwet!’. Het resultaat: na zeldzaam spannende kamerdebatten werd het wetsontwerp in de Tweede Kamer met één stem meerderheid (50-49) verworpen. Tien katholieken hadden met de oppositie meegestemd. Het kabinet trad af. De Vlootwet was van de baan.

In dit boek/dissertatie bechrijf ik de achtergronden van de bewapeningspolitiek die uitmondden in het indienen van de Vlootwet: Nederland’s internationale positie, de veiligheid van Indië, de marinelobby. Vervolgens de oorzaken van het succesvolle verzet ertegen. Wat waren de motieven van de oppositie (sociaal-democraten, communisten, plattelanders en liberalen) en van de katholieke ‘dissidenten’ om zich tegen de regering te keren? Het pacisme, de economische crisis, maatschappelijke teleurstelling of partijpolitieke angsten? En welke rol speelde de machtsstrijd tussen de coalitiepartijen, tussen ‘sterke man’ Colijn, De Geer en Nolens? De studie besluit met een schets van de gevolgen van de verwerping van de Vlootwet.

De naoorlogse verhouding tussen Nederland en de Bondsrepubliek, het onderwerp van deze bundel, ging onder een slecht gesternte van start. Aan Nederlandse zijde overschaduwde het oorlogstrauma de relatie met de Duitsers, met wie het tegen wil en dank weer verder moest leven. In de decennia die volgden raakten de twee staten meer dan ooit met elkaar verstrengeld: economisch, politiek, militair en ook weer cultureel.

Beschreven worden een aantal politieke aspecten van deze soms onbehaaglijke symbiose: het normaliseringsproces en de officiële verzoening, de veiligheidspolitiek, het beleid ten opzoichte van de Derde Wereld, de zakelijke geschillen (Continentaal Plat, weggoederenverkeer, Rijnvervuiling en Eems-Dollardkwestie). De emoties laaiden het hoogst op bij brisante thema’s als de Drie van Breda, de kernenergie (Urenco, Kalkar) en de Berufsverbote die de relatie PvdA-SPD een tijd lang hevig vertroebelden.

De artikelen, geschreven in 1981, dienden als voorstudie voor het WRR-rapport ‘Denkend aan Duitsland’ dat onder leiding van prof.dr. M.C.Brands in 1983 aan de regering-Lubbers werd aangeboden.

Dit essay uit 1994 bespreekt de groeiende onvrede in de maatschappij, een toenemende behoefte bevrijd te worden van andermans vrijheid, een allengs luider klinkende roep om censuur. Het zichtbaarst is deze onvrede op straat, in graffiti en racistische leuzen, in vernieling van door de overheid geplaatste objecten van kunst en cultuur, en in het inschakelen van de rechter om allerhande voorgenomen of geuite creativiteit te verbieden.

Door het afbrokkelen van een dominante cultuur en moraal wordt de strijd om wat wel en niet geaccepteerd kan worden allengs harder. Er is een belangrijk verschil met vroeger: het is niet langer de overheid die toneelvoorstellingen of andere kunstuitingen verbiedt omwille van ‘de goede zeden’ of wat voor argumenten ook. Het zijn de burgers die in actie komen tegen hen onwelgevallige uitingen, woorden en beelden.
In ‘De strijd om het beeld’ gaat het om de grenzen van de artistieke vrijheid in de multiculturele democratie. De kernvraag is hoe we deze vrijheid zo groot mogelijk kunnen houden zonder te vervallen in een politiek-cultureel catch-as-catch-can’.

Regelmatig verschijnen er publicaties van mij. Deze zijn onder te verdelen in: