Out of Focus

Het nieuwste boek(je) van Susan Sontag is een aanrader voor iedereen die wil nadenken over het effect van gruwelbeelden, zoals foto’s, van  het lijden van anderen. Toch valt het tegen.

Dit dubbele gevoel na het lezen typeert wel haar lange essay. Het is zus maar soms ook zo. Beelden kunnen afstompen, maar soms ook niet. Er zijn te veel gruwelijke beelden in omloop, maar ze zijn toch nodig. Beelden moeten tot noodzakelijke overdenking leiden over het waarom van het lijden, maar er zijn nauwelijks nog plechtige, niet-commerci”ele plekken over die daarvoor geschikt zijn. In een galerie? In een winkelpassage? In een Benneton-reclame? Dat leidt tot het wrange gevoel van exploitatie. In en boek? Dat kun je te snel dichtslaan.

Het museum? Dat is misschien beste plek, zeker als het over het lijden in het verleden gaat, zoals van de Amerikaanse slaven, voor wie zo’n museum nog steeds niet bestaat. Eigen aandeel in het lijden van anderen blijkt moeilijk te verdragen, net zoals het zien van lijden van geliefden, zoals de Twin Towers bewees. Liever zien we lijden ver weg, in exotische oorden als Afrika. In dit soort analyses is Sontag op haar best.

Voor hedendaags lijden elders is het museum te ver weg van de politieke actie. Dan prefereert ze toch dat beelden-bombardement via de media, waarover ze zich vroeger zoveel zorgen maakte.

Erudiet en belezen als Sontag is, passeren allerlei namen – Woolf, Bataille, Capa - en gruwelbeelden – van Goya, Holocaust, Vietnam, Bosni”e - de revue, zonder de besproken beelden erbij af te drukken. Met al die namen en voorbeelden roert ze andere aspecten van het onderwerp aan, ook het genot dat het zien van andermans pijn bij sommigen oplevert.

Deze slingerende stijl belet een scherpe focus, leidt wel tot veel momenten van inzicht of tegenspraak, maar het algemene beeld na afloop is diffuus. Is de ene vaststelling gedaan, dan volgt het tegendeel. Zo noemt ze foto’s behalve voor actie ook nodig voor de herinnering. Maar teveel herinnering staat het vergeten, en dus de vrede, in de weg. En ondanks het nut van dat beelden-bombardement vindt ze een verhaal toch beter dan een foto. Om haar essay te eindigen met de bekende uitspraak dat verhaal noch foto het mogelijk maakt ons voor te stellen hoe het werkelijk was, zoals soldaten, journalisten, hulpverleners en overlevenden die aan de gruweldood zijn ontsnapt altijd weer hebben betoogd.

Zo blijft de lezer, ondanks alle mooie citaten en scherpe formuleringen, achter met een gevoel van sprakeloosheid. Maar misschien is dit wel de kern van zowel het fenomeen gruwelfoto als van de eigen ervaring bij het meemaken van gruwelen. Te vermoeden is dat dit ook haar eigen ervaring was in het belegerde Serajewo tien jaar geleden, waar ze heen trok uit sympathie met de moslims, en om de wereld op te roepen er in te grijpen. Over haar ervaring daar met het zien van de pijn van anderen, en over het effect van haar acties, schrijft ze niets. En dat had ik zo graag willen lezen, wat de titel ook beloofde, welke effecten het gewild of ongewild zien van de pijn van anderen heeft op de kijker, erbij staand of van een afstand.

Het essay is het resultaat van het heroverdenken van haar beroemde boek Over Fotografie uit 1975. Eerlijk schrijft ze dat ze niet meer zo zeker is of ze toen gelijk had met haar klacht dat teveel gruwelbeelden afstompen of haar stelling dat het effect ervan generatiegebonden is. Nu is het vooral enerzijds-anderzijds. Kijkers zijn of lafaards of voyeurs, maar toch: ‘Laat de beelden ons achtervolgen’.

Oproepen tot politieke actie, zoals toen in Serajewo, doet ze ook niet meer. Want ze beseft dat gruwelfoto’s kunnen leiden tot vrede en verzoening, maar ook tot de roep om interventie of wraak. President Bush legitimeerde zijn oorlog tegen Afghanistan en Irak immers ook met beelden, die van de Twin Towers. En Sontag verzette zich tegen die oorlogen, waar ze overigens ook niet over schrijft.

Zo is haar conclusie wel zeer algemeen: we moeten meer overdenken dan herdenken, vooral wat onze eigen rol in andermans ellende is: ‘Voor deze taak leveren de pijnlijke, ontroerende beelden slechts een eerste vonk’. Wie kan het hier mee oneens zijn?

Susan Sontag, Kijken naar de pijn van anderen

De Bezige Bij. Amsterdam 2003 (125 blz.)

In: Psychologie Magazine - Oktober

Op deze pagina vindt u de recensie van het boek 'Kijken naar de pijn van anderen' van Susan Sontag. Verschenen in het oktober nummer van Psychologie Magazine